Dr. Volkan Tunalı'nın Kişisel Blogu

Bilgisayar, Teknoloji, Bilim, Sanat

Yapay Zeka Nedir?

leave a comment

Yapay Zeka kavramını her zamankinden çok duymaya başladık. Yapay Zeka içermeyen bir yazılım, bir sistem neredeyse yok gibi. Peki nedir bu Yapay Zeka, ve ne değildir? Bu yazımda, soru-cevap şeklinde Yapay Zeka ile ilgili anlaşılır bilgiler vermeye çalışacağım. Bu yazımın içeriği aslında 24 Eylül 2016 tarihinde TRT Kent Radyo İzmir, Bilişim Gündemi Programı‘nda Mustafa Özhan Kalaç ile yaptığımız söyleşinin derli toplu bir halidir. Söyleşiyi dinlemek isterseniz https://www.youtube.com/watch?v=pnQbISa9Z5I adresini ziyaret edebilirsiniz.

1. Yapay Zeka nedir?

Yapay Zeka ile ilgili belki de en zor şeylerden biri bana göre Yapay Zeka’yı tanımlamak, onun ne olduğunu açıklamak. Popüler kültürde muhtemelen bu konudaki roman ve filmlerin de etkisiyle, insan gibi düşünebilen, akıl yürütebilen, hatta insan gibi duyguları dahi olabilen, genellikle robot şeklinde, hatta insana çok benzer görünümde varlıklar akla geliyor. Tabi ki gerçek bundan biraz farklı.

Yapay Zeka alanında yapılan çalışmalar bu kavramın ortaya atıldığı ve başladığı 1950’lerden bugüne çok farklı yönlerde ilerlediği için farklı beklentiler ve amaçlar nedeniyle Yapay Zeka’nın farklı tanımlamaları mevcut. Ancak ben günümüzde Yapay Zeka çalışmalarının ağırlıklı olarak yöneldiği taraftan, modern ve daha anlamlı bir tanımlama yaparak başlamak istiyorum.

Yapay Zeka’nın genel kabul görmüş, modern tanımı şu şekilde: Yapay Zeka, insanlarda ve hayvanlarda zeki davranışın ne olduğunu inceleyen ve insan yapımı aygıtların nasıl zeki davranışlar sergileyebileceğini  araştıran, zeki davranışlar sergileyen aygıtlar geliştirmeye çalışan bir bilim dalıdır.

Burada önemli olan insan gibi düşünebilmek değil, ya da yalnızca düşünebilmek değil, zeki ve rasyonel yani akılcı davranışı anlamak ve makinelerin yani bilgisayarların bu akılcı davranışı sergilemesini sağlamak.

Akılcı davranış demek,

  • problemi anlamak,
  • çözüm stratejisi geliştirmek
  • ve sonra bu stratejiyi uygulayarak yani davranışta bulunarak problemi çözmek demek.

Bu sayede, günlük hayatta karşılaştığımız çok çeşitli problemlere bilgisayarlar aracılığıyla çözüm bulmaya çalışıyoruz.

Biz bunu aslında şimdiye kadar programlama yoluyla basitçe yapıyorduk. Ancak tabi ki burada amacımız basit, çözüm adımları algoritmik ve net olarak tanımlanmış  problemlerden ziyade mümkün olduğunca akılcı veya insanın sahip olduğu sağduyunun ve sezgilerin işin içine katılmasını gerektiren türde karmaşık ve zor problemlerin çözümünde Yapay Zeka’dan faydalanmak.

2. Peki, Yapay Zeka kullanılarak çözüm bulunan problemler neler? Yapay Zeka ne gibi alanlarda kullanılıyor?

Günümüzde Yapay Zeka çalışmalarında geliştirilen yöntemlerin kullanılmadığı alan neredeyse yok gibidir. Çok büyük sistemlerden çok ufak cihazlara kadar pek çok alanda Yapay Zeka’dan yararlanılmaktadır. Örneğin,

  • Proje planlama, kaynak planlama, fabrikalarda üretim planlama, araç rota planlama gibi optimizasyon gerektiren büyük çaplı planlama işlerinin bugün Yapay Zeka uygulanmadan yapılması düşünülemez.
    • Bu işlerde basit algoritmik yaklaşımlarla etkili çözümler elde etmek mümkün olmuyor ya da tahammül edilemeyecek kadar çok zaman alıyor. İşin içine zekice birşeyler katmanız ya da doğada çeşitli canlılarda görülen problem çözme davranışlarını katmanız gerekiyor.
  • Satranç ve Go gibi stratejiye dayalı oyunların geliştirilmesinde de Yapay Zeka teknikleri çokça kullanılmaktadır.
  • Yapay Zeka çalışmalarının önemli bir bölümü ise Machine Learning yani Makine Öğrenmesi veya Yapay Öğrenme dediğimiz, öğrenebilen sistemler geliştirmeyle ilgilenmektedir.
  • Bu sistemler sayesinde, günümüzde
    • son derece gelişmiş konuşma tanıma sistemleri var.
    • Benzer yaklaşımı yüz tanıma,
    • iris tanıma,
    • el yazısı tanıma,
    • imza tanıma ve doğrulama gibi sistemlerde başarıyla kullanıyoruz.
    • Daha ileri ve yeni bir örnek olarak, herhangi bir resimdeki varlıkların ne olduğunu, bu varlıkların özelliklerini, rengini, o anda ne yapmakta olduğunu, nerede bulunduğunu tanıyabilen sistemler geliştirilmiş durumda.
  • Akıllı telefonlardaki bir diyalog uygulaması
    • sizin ne dediğinizi yani konuşmanızı tanıyor,
    • metne dönüştürüyor,
    • bunu anlamlandırıp aslında sizin ne istediğinize karar veriyor,
    • son olarak da ekrana yazı yazarak ya da ilgili bir uygulamayı açarak isteğinize uygun bir karşılık veriyor.
    • Bu kadar karmaşık bir işlem dizisinde çok çeşitli Yapay Zeka tekniklerinin bir arada kullanıldığını söyleyebiliriz.
  • Yine, akıllı telefonlardaki Navigasyon uygulamalarının önemli bir Yapay Zeka ürünü olduğunu söyleyebiliriz.

3. Yapay Zeka çalışmalarının ulaştığı durum nedir? Dikkat çekici başarı örnekleri verebilir misiniz?

Biraz klasik olacak ve belki de eski kalmış örnekler olacak ama IBM’in Yapay Zeka alanındaki çalışmaları oldukça dikkate değer. İlk olarak, 1997’de IBM’in DeepBlue isimli bilgisayarı dünya satranç şampiyonu Garry Kasparov’u satranç oyununda 3 buçuğa 2 buçuk skorla yenmişti.

IBM’in Watson isimli bilgisayarı ise 2011’de Jeopardy (bizde eski Riziko, yenilerde Selçuk Yöntem’in sunduğu Büyük Risk) yarışmasında önceki iki şampiyona karşı yarışmış ve büyük ödül 1 milyon dolar kazanmıştı. Bu yarışmanın özelliği ise soruların doğal dil ile sorulması ve Watson’ın cevapları yine doğal dil ile yani düzgün cümleler halinde vermesiydi. Bu bakımdan önemli bir gelişmedir.

Geçtiğimiz aylarda Yine IBM’in Watson’ının desteğiyle, yapay zeka konulu bir filmin fragmanı 24 saat gibi kısa bir sürede oluşturuldu. Normalde bu işlemin 7 ila 20 gün arasında sürdüğü belirtiliyor.

Daha yakın tarihli bir örnek olarak Google’ın ve onu takip eden çeşitli firmaların sürücüsüz otomobil çalışmalarını göstermek mümkün. Böyle bir otomobil yapabilmek için Yapay Zeka kapsamına giren pek çok teknolojinin bir arada çalışması gerekiyor.

Ağustos ayında sürücüsüz taksi uygulaması Singapur’da pilot bir bölgede başlatıldı. Açıkçası, bu çok ciddi bir gelişme. Sürücüsüz otomobil kavramını çok ileriye taşıyan bir şey bu.

Boston Dynamics tarafından üretilen, genellikle görünüş olarak köpeğe benzeyen, her tür yeryüzü koşulunda hareket edebilen, düştüğünde kalkabilen robotları da örnek olarak vermek mümkündür.

Son olarak, bir dilden başka bir dile çeviri sistemleri giderek daha başarılı olmaya başladı. Yapay Zeka için belki de en zor problemlerden biri doğal dil anlama ve çeviri yapma. İleride Türkçe’yi daha iyi anlayan sistemler görmeyi umuyoruz.

4. Yapay Zeka’nın sınırlılıkları var mı? Yapay Zeka ile yapılamayan, ulaşılamayan şeyler nedir?

Evet, maalesef Yapay Zeka ile ilgili başarı olarak değerlendirebileceğimiz gelişmeler genellikle sınırlı problemlere getirilmiş sınırlı çözümlerdir. Örneğin, konuşma tanıma için eğitilmiş ya da öğrenmiş bir sistemi hiç değiştirmeden yüz tanıma için kullanamıyoruz. Ya da aynı zamanda yüz tanıma için de eğitelim ve iki işi de yapabilsin diyemiyoruz. Veya, bir problem alandaki çözümü benzer veya değil başka alanlardaki problemlerin çözümü için genelleyemiyoruz. Yani YAPAY GENEL ZEKA’ya henüz ulaşmış değiliz, muhtemelen daha çok uzağındayız.

5. Gerçekten ZEKİ bilgisayarları ya da filmlerdeki gibi zeki robotları ne zaman göreceğiz? Robotlar dünyayı ele geçirecek mi?

Herkeste “tümüyle insanlarınkine benzer bir zeka”, hatta insanüstü bir yapay zeka ve bu zekaya sahip robotlar beklentisi var. Bu robotların bir gün dünyayı istila edeceği, insan ırkının tehlikeye gireceği çok yaygın bir tema.

Mart 2016’da yapılan bir araştırmada, Yapay Zeka alanında çalışan 193 araştırmacının fikri sorulmuş.

  • %8’i gelecek 10 ila 25 yıl içinde
  • %68’i 25 yıldan daha uzun bir zaman sonra
  • %25’i ise asla olamayacağını belirtmiştir.

Ancak, maalesef şu anda insan zekası hakkında, bu beklentileri karşılayacak makineler yapabilmemizde işimize yarayacak pek bir şey bilmiyoruz. Dolayısıyla, bana göre bir Skynet ya da Cylon’lar beklemek için çok erken. Şimdiye kadar geliştirilen en zeki sistem bile insandaki zeka ve bilinç ve anlama yeteneğinden çok uzakta, yalnızca mekanik kurallara göre çalışan bir sistem.

6. Yapay Zeka’nın sosyal etkileri konusunda ne gibi beklentiler var? Toplumlar, Yapay Zeka çalışmalarından nasıl etkilenecek? Sorun yaşanacak mı?

Evet, aslında robotların dünyayı ele geçirip geçirmeyeceğinden daha önemli  sorular ve sorunlar var. Bildiğiniz gibi, bütün teknolojik gelişmeler toplumlarda mutlaka değişime neden olur. Özellikle de geçiş dönemlerinde, insan emeğinin yerini teknoloji almaya başladıkça işsizlik sorunu gündeme gelir. Belli bir kesim işini kaybeder.

Bilindiği gibi Endüstri devrimiyle birlikte el işinin yerini makineler aldı. Fabrikadaki üretim hatlarında insan yerine robot kollar montaj yapmaya başladı. Bunun gibi, Yapay Zeka sayesinde eskiye nazaran daha fazla şey otomatize edilebilecek. Dolayısıyla, bazı meslekler zamanla azalacak ve kaybolacak. Ancak, geçiş döneminin ardından geriye dönülmeyeceğine göre, tamamen farklı ve yeni iş sahalarının ve pazarların oluşması da söz konusu. Elbette ki her meslek dalı aynı derecede etkilenmeyecektir, her şeyi aynı derecede otomatikleştirmek mümkün olamaz. Yapay Zeka bazı alanlarda insanın uzmanlığını destekleyen yardımcı unsur olarak yer alacaktır.

Singapur’daki sürücüsüz taksi denemelerini bu durumun ilk örneklerinden biri olarak düşünebiliriz. Özellikle taşımacılık sektöründe Uber, Google ve Tesla gibi şirketler sürücüsüz araç konusuna yoğun ilgi gösteriyorlar. Taksi sürücülerinin ve kamyon şoförlerinin bu durumdan etkileneceği düşünülebilir. Yeni rastladığım bir haberde 2021 itibariyle Amerika’daki işlerin %6’sının robotlar tarafından yapılır duruma geleceği belirtiliyor. Özellikle de müşteri hizmetleri personeliyle kamyon ve taksi sürücülerinin işlerinde. Elbette bu sistemlerin geliştirilmesi ve bakımı gibi yeni iş alanlarının oluşacağı da düşünülüyor ama işsiz kalanların kolayca transfer edilebileceği işler olmayacaktır.

İşsizliğin çok önemli sosyal sorunlara yol açtığı biliniyor. Hatta, taksi sürücülerinin Uber uygulaması nedeniyle yaşadıkları iş kaybını dünya çapında protestoları da biliniyor. Kaldı ki tümüyle işsiz kaldıklarında taksi sürücülerinin daha ciddi tepkiler göstereceğini beklemek yanlış olmaz.

İşsizlik dışında oluşabilecek başka sorunlar da var. Mesela, sürücüsüz bir aracın bir kazaya karışması durumunda sorumluluk kime ait olacak? Ya da bir makine tarafından yapılan bir tıbbi müdahalede yaşanan bir hatada ve olumsuzlukta sorumluluk kimde olacak? Hukuki düzenlemeler daima olayların çok gerisinden gelir. Dolayısıyla, bu noktada da ciddi sorunlar doğması muhtemel.

7. Son cümleler?

Yapay Zeka hızla gelişmeye devam eden bir alan. Yapay Zeka’nın kullanıldığı daha fazla uygulamayı görmeyi bekleyebiliriz. Yapay Zeka elbette getirdiği kolaylıklar ve konforun yanı sıra toplumsal sorunlara da yol açabilecektir. Bunu çok beklemeye gerek kalmadan göreceğiz muhtemelen. Ancak, distopya filmlerindeki gibi dünyayı ele geçiren, insanlığı yok eden robotlardan şimdilik korkmamıza gerek olmadığını düşünüyorum.

Not: Bu yazının tamamı ya da büyük bir kısmı izin alınmaksızın başka sitelerde veya ortamlarda yayınlanamaz. Kaynak gösterilerek ve bu sayfaya açık bir bağlantı verilerek kısmen yayınlanması mümkündür.